Çeşitleme yazmak, ileri düzey bir beste çalışması değil; temel bir çözümleme alıştırmasıdır. Basit bir tema seçilir; sekiz ya da on altı ölçülük, tanıdık bir ezgi yeterlidir.
Birinci çeşitleme ritim üzerinedir. Ezgi aynı kalır, ritim değişir.
İkinci çeşitleme dokuya bakar; eşlik biçimi değiştirilir, ezgi korunur.
Üçüncü çeşitleme süsleme ekler. Ezgi notaları arasına geçiş sesleri konur.
Dördüncü çeşitleme modu değiştirir; majör bir tema minöre çevrilir. Beşinci çeşitleme ise ezginin kendisini bozar; yalnız armoni korunur. Bu beş adım tamamlandığında kursiyer temayı ezgi olarak değil, yapı olarak tanır. Bu tanıma, sonradan çalışacağı çeşitleme eserlerini de doğrudan anlaşılır kılar.
Beş çeşitleme tamamlandıktan sonra sıralama da yapılır: hangi çeşitleme başta, hangisi sonda duracak? Bu karar armoni ve tempo dengesine göre verilir ve büyük çeşitleme eserlerinin nasıl kurulduğunu doğrudan gösterir. Sıralama yazıldıktan sonra bütün dizi baştan sona çalınır. Yazılan dizi ders sırasında çalınır ve birlikte değerlendirilir; hangi çeşitlemenin temayı gerçekten dönüştürdüğü, hangisinin yalnız süsleme eklediği bu konuşmada açıkça ortaya çıkar.
Derslerimizde çeşitleme yazımı, armoni ve biçim bilgisini uygulamaya taşıyan bir alıştırmadır.